Journalisten: van waakhonden verworden tot keffertjes

“Cursus Twitter voor journalisten boven de 50 jaar.. ” Zogenaamde sociale mediaexperts kunnen natuurlijk altijd proberen om wat te verdienen aan de uitleg van zoiets simpels als Twitter aan oudere journalisten. Het is echter wel tekenend voor het feit dat de journalistiek van alle kanten met vernieuwingen, verwachtingen en flauwekul belaagd wordt. De journalist zelf  lijkt een beetje verdwaasd rond te dolen tussen de technische vernieuwingen op zijn vakgebied, de sterk toegenomen marktwerking in alle sectoren van de maatschappij en de idealen waarmee hij ooit zelf aan het vak begonnen is.

In het onlangs uitgebrachte boek “Gevaarlijk Spel” wordt door de onderzoekers M. Prenger en F.van Vree ea. gesteld dat er sprake is van een tegenstelling  tussen voorlichters en PR-medewerkers die hun eigen boodschap kwijt willen enerzijds en de taak van journalisten  om het publiek onafhankelijk te berichten  anderzijds. De positie van de journalist moet in publiek belang versterkt worden menen de onderzoekers:

“… Het publiek heeft recht op een autonome en onbevooroordeelde nieuwsvoorziening […] een open en democratische samenleving kan niet zonder een journalistieke beroepsgroep die er alles aan doet zo onafhankelijk mogelijk te werk te gaan”.  Om dit te bereiken komen de wetenschappers met 15 aanbevelingen: van nieuw zelfbewustzijn tot herijken van de positie die de journalistiek inneemt in de democratie.   De vraag is of die bewuste maatschappijdienende journalist (nog) wel bestaat en of die een aanspreekpunt is ter versteviging van een democratische samenleving.

Dat is nogal een hoge verwachting als je bedenkt dat niet alleen door overheid, organisaties, instellingen en bedrijven vanuit marktstrategieën gewerkt wordt maar ook in de wereld van de journalistiek. De creditcrisis heeft de economische drijfveren ook daar versterkt. Het nieuws is een product geworden. Redacties zijn ingekrompen en daarom moet met minder geld beter en harder geconcurreerd worden. Sommige media en journalisten menen dat hun werk met meer agressie gebracht moet worden om de aandacht van het publiek vast te houden. De verkoopcijfers moeten zoveel mogelijk worden opgevoerd om de eigen baan veilig te stellen. Helaas brengt dit alleen maar meer van het zelfde en biedt het maar zeer tijdelijk soelaas. De verveling treedt steeds sneller in en om de adrenaline rush bij het publiek gaande te houden moet het volgende item weer heftiger gebracht worden. De Murdochs in de journalistiek gaan  steeds verder over grenzen om publiek en portemonnee te dienen.  Om uit de spiraal van economische belangen te komen wordt er in de journalistiek naar nieuwe verdienmodellen gezocht.  Op het internetforum voor  onderzoeksjournalistiek “Follow the Money” zegt Eric Smit dat ze wachten op een “succesmodel”, bijvoorbeeld financiering door rijke bankiers die als mecenas optreden.

Clay Shirky, een vooraanstaand Amerikaans expert op het gebied van media en internet denkt  eveneens dat het een illusie is dat journalistiek zichzelf kan bedruipen;”Societytruthtellers cant be supported by the market”. Nieuws moet goedkoop en vrijelijk verspreid worden en niet verstopt zitten achter een betaalmuur. Het moet, zegt Shirky, minder als commercieel product gezien worden, meer als publiek belang. Er kan gezocht worden naar nieuwe methoden zoals crowdfunding, donaties, samenwerken met locale bloggers etc. Het gaat niet om in stand houden van de krant, maar om een nieuwe manier  te vinden om tegen nieuws aan te kijken; ‘It isn’t the newspapers we should of be worrying about, but news. Society doesn’t need newspapers. What we need is journalism (…) over time, the collection of new experiments that do work might give us the journalism we need.”

De Britse journalist Alan Cowel schrijft in de New York Times: ‘While business managers ponder when, exactly, digital news will overtake printed news as a money earner, those who champion good journalism must insist that their message is not sacrificed on the altar of a changing medium’.

Wat opvalt is dat door vele media experts inderdaad vooral wordt ingegaan op het al of niet veranderen van het medium; de vorm waarin het nieuws in de toekomst zal verschijnen.  Deze nieuwe vorm, – mede met opnieuw geld accepteren van adverteerders/meceanassen of betalend publiek  – moet dan de voorwaarde scheppen voor goede journalistieke producten. In werkelijkheid creëer je zo een situatie waarin de rol van de journalist als waakhond van het algemeen belang nog steeds niet veel anders overblijft dan ‘n soort uitgehongerd keffertje dat rondjes draait achter zijn eigen staart.

De focus moet immers niet gericht zijn op de veranderende vorm en verdienmodellen maar op de inhoud: waar schreven we ook alweer voor? Het journalistieke dier moet nodig gevoed worden.

In de naarstige zoektocht om vooral de positie als serieuze journalistiek te behouden wordt daarom ook gezocht naar een nieuwe ingangen bij het publiek zelf vanuit verdergaande professionalisering en afbakening van het beroep.

“Het probleem ” schrijft E.Dommering in “de rol van een journalist in de democratie” is het winnen van het vertrouwen van het publiek dat de chaotische werkelijkheid niet kan overzien”. De journalist moet weer vertrouwen zien te winnen door regels van professionaliteit” toe te passen.  Na WO2 zijn uit besef dat persvrijheid ook verantwoordelijkheid en verplichtingen met zich meebrengt  gedragscodes en richtlijnen voor journalisten vastgelegd in onder meer de internationale code van Bordeaux, The Elements of Journalism  (Rosenstiel en Kovach), de Leiddraad van de Raad voor de Journalistiek en de Gedragscode van het Nederlands Genootschap van Hoofdredacteuren. Daarnaast hebben redacties soms nog eigen (stilzwijgende) interne codes of wordt er juist zonder codes of leidraad gewerkt . Sommige journalisten beschouwen de codes bijvoorbeeld als een fictieve scheiding tussen journalistiek en publiek. Of  als een zogenaamd betrouwbaarheidskeurmerk wat vals vertrouwen kan opwekken. Met de codes kan bovendien niet veel aangevangen worden als het gaat om het  aanbod en gebruik van internet door bloggers en schrijvers. In een ultieme poging om mee te gaan in de vernieuwingen overweegt de Britse Raad voor de Journalistiek PCC om Twitterberichten door journalisten eveneens als journalistiek te beschouwen.

Daarmee wordt echter  weer, zij het nu inhoudelijk, uitgegaan van de behoefte om de eigen professie te verstevigen.

De burger zelf wordt hierbij helaas toch weer onderschat en gepasseerd. Zij verliest zichzelf helemaal niet in de chaotische werkelijkheid. Mensen weten allang hoe en waar ze informatie moeten vinden en schiften. Voor het publiek is het een probleem dat zij hun eigen belangen niet voldoende verwoord vinden in de media.

Mensen willen op de eerste plaats geraakt worden door het nieuws. Het moet over hen gaan en ze moeten er ook wat aan hebben. Journalistiek kan wel in rondjes draaien met het heruitvinden van codes, verdienmodellen en experimentele werkvormen, maar ze moeten op de eerste plaats aansluiten bij de belangen, vertaald in “codes” van de burger zelf. Belangen van de burger worden beschreven in verdragen als de Rechten van de mens (EVRM), Code van goed openbaar  bestuur, rechten van het kind (IVRK). Hierin staan uitgangspunten beschreven die voor de hele samenleving van het allergrootste belang zijn. Toch kent nauwelijks een burger, ambtenaar, minister of journalist de formulering van de mensenrechten uit het hoofd. Laat staan de beginselen van goed bestuur.

Het zijn deze rechten en beginselen die in de afgelopen tien jaar meer en meer in de knel komen nu overheid, bedrijven en maatschappelijke instellingen economisch belang voorop stellen. Dat geldt evenzeer voor de positie van journalist als waakhond van de rechtsstaat . Het is heel bedroevend dat de verslaggeving over het functioneren van de Europese Unie in Brussel meer in handen is van actiegroepen dan van professionele journalisten.  Van de 1300 (Europese) journalisten zijn er 500 uit Brussel teruggehaald vanwege bezuinigingen. NRC Handelsblad beschikt nog over twee correspondenten;  de Volkskrant heeft er slechts eentje. Dit is zorgelijk omdat hier zeer moeilijke materie waarover beslist wordt in Brussel verstrekkende gevolgen heeft voor de Nederlandse burgers.

Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) te Straatsburg gaat in haar beleid nog steeds uit van de aanwezigheid van serieuze journalistiek  (zie tekst Dommering ). Het hof bedeelt de journalist een rol toe als waakhond terwijl die wakkere hond er ook daar allang niet meer is.

Als het gaat om klachten die bij het Europese Hof worden ingediend door immigranten uit ons land zie je dat dit zich vrijwel aan het oog van de Nederlandse samenleving onttrekt. Dat Nederland door het Hof en door Amnesty International regelmatig op de vingers wordt getikt is nauwelijks publiekelijk bekend. Evenmin als het gegeven dat 70 procent van de vreemdelingenrechters zegt gefrustreerd te zijn in hun werk door het feit dat de Raad van State rustig hun beslissingen naast zich neerlegt vanwege politiek belang. Er kunnen in ons land ernstige schendingen op het gebied van de mensenrechten plaatsvinden zonder dat er een haan naar kraait.

Minister G. Leers van immigratie en asielzaken krijgt het steeds weer voor elkaar om onder zijn verantwoordelijkheid uit te komen omdat de uitvoering van vreemdelingenwet niet alleen niet gekend wordt, maar ook nauwelijks wordt nagelopen door journalisten.  De 8-jarige Abiram mocht pas drie maanden voordat hij overleed in Nederland  blijven. De verklaring van Leers dat hij “ niet wist dat het kind zo ziek was” wordt door de media geslikt als zoete koek, hoewel er aan het besluit een juridische procedure van jaren is voorafgegaan. Want waarom het recht op verblijf van asielzoekers, vluchtelingen en immigranten respecteren als dit voor politiek gewin “keihard”  (Leers: “keihard aanpakken) kan worden overtreden?

De veranderingen op het gebied van de Persoonsgebondenbudget (PGB) waardoor 90 % van de gerechtigden hun budget moeten inleveren is zeer verontrustend voor de getroffenen. De bezuiniging hadden op tijd aangekondigd kunnen worden en pas uitgevoerd mogen worden als mensen ondertussen zelf naar andere zorg hadden kunnen zoeken. Want waarom het recht op zorgzame behandeling van gehandicapten respecteren  als ook dit recht vanwege financieel gewin keihard kan worden overtreden?

Paniek is er ook onder de bijstandgerechtigden die moeten toezien hoe de ene voorziening na de andere ingetrokken wordt. Mensen worden sinds enige jaren voor hun eerste levensbehoeften doorverwezen naar Voedselbank en Kledingbank. De uitkering is sinds 1980 niet gestegen maar gelijk gebleven. Marcel van Dam, oud politicus en maker van de film “De Onrendabelen: ”Ik wist het niet, ik wist ook toen ik politicus was, niet dat het zo erg was…”

De bijstand is voor een belangrijk deel het vangnet voor gescheiden vrouwen en hun kinderen.  Want waarom het  recht op onderdak, voeding en kleding respecteren als dit keihard kan worden overtreden?

Het aantal mensen in de vier grote steden van Nederland dat zichzelf verwaarloosd is de laatste twee jaar met 35% toegenomen. De samenleving is door de eenzijdige nadruk op economische belangen uit balans geraakt en steeds meer mensen kampen met grote geestelijke problemen. Het recht op geestelijke verzorging wordt door hoge kosten steeds moeilijker gemaakt.  Want waarom het recht op zorg voor deze mensen respecteren als ook hier keihard financiële middelen onttrokken kunnen worden?

Als niemand de rechten en belangen van de burgers verdedigd blijft alleen de gang naar de sociale advocaat over. De hoogte van de eigen bijdrage is omhoog gegaan naar 50 euro. Dat is precies het bedrag dat minima per week aan voeding en kleding te besteden hebben. Er liggen plannen om de eigen bijdrage te verhogen naar 180 Euro. Want waarom het recht op juridische bijstand respecteren als ook dit recht keihard overtreden kan worden.

Al deze overtredingen moeten aan de burgers verkocht worden als onvermijdelijk. De regering laat de samenleving weten dat zij haar met  een kordate en harde aanpak behoedt voor een erger scenario. Gevaren zijn legio. Met inzet van spindoctors en voorlichters worden de negatieve boodschappen verpakt in zilverpapier. Journalisten overschreeuwd of medeplichtig spelen deze pakketjes door aan de burgerij. Geschrokken en gedupeerde burgers vallen elkaar aan in harde bewoordingen. Samen geven zij de moslims de schuld van het begrotingstekort omdat die massaal misbruik zouden maken van uitkeringen . De schuld en laster wordt  neergelegd bij de mensen die zich er het minst tegen kunnen verweren.

Het nieuws ligt op straat, maar je moet het willen zien of eigenlijk ; je moet het belang willen inzien. De  rechten van mensen op het uitvoeren van de verdragen en afspraken dient beschermd te worden. Voor journalisten ligt er juist nu een kans om de binding met de burgers te herstellen. Er kan nog wel een tijd doorgegaan worden alsof de journalistiek eigenlijk niets te maken heeft met de burgers die knel zitten en woedend zijn, maar er komt onvermijdelijk een dag dat de journalist beseft zelf ook te zijn wegbezuinigd. De economische veelvraat is immers een monster dat niet stopt als de bejaarden, gehandicapten, migranten, en bijstandtrekkers uitgekleed zijn.  Het gaat er niet om waar de problemen in de samenleving van nut zijn voor het behoud van de journalistiek, maar waar heeft de burger journalisten voor nodig heeft. De tijd is voorbij dat de journalist zich onder het mom van objectiviteit kon afkeren van actiegroepen omdat die allen maar vanuit een zogenaamde tunnelvisie zouden opereren. Als een samenleving mensen niet beschermd, blijft de burger niets meer over dan gezamenlijk via een actiegroep zoveel mogelijk lawaai maken. Het gaat niet  om “weg met de snelweg” of “redt de egel”. Door een steeds verdergaande samenwerking  tussen overheidsorganisaties  betekent het maken van een enkele fout in het administratieve systeem dat mensen op alle fronten tegelijk in de problemen kunnen komen zonder dat er een oplossing voorhanden is. Geen organisatie  weet wie de fout gemaakt heeft of hoe deze hersteld moet worden. Ook hier is de weg naar de advocaat geblokkeerd omdat juristen van uit specialisaties werken en geen totaaloverzicht hebben. Op dit moment wordt in Nederland de rechtsstaat voor burgers zienderogen ondermijnd en als een journalist er ooit van droomde om betekenis te hebben ligt hier zijn taak.

De ultieme vraag die door een journalist nu aan mensen gesteld moet worden is: “Waar zit de pijn en wat is de oorzaak?” Alleen door de burger als mens serieus te nemen, te luisteren naar de nood en hulp te bieden bij de handhaving van de rechten zal de journalist een nieuwe en echte ingang geven bij de burger. De democratische rechtsstaat beschermen is niet een taak van alleen de journalist. De journalist moet in diens werk echter wel de rechten van de mens en andere belangen van de burger als uitgangspunt nemen. Nieuwe werkvormen en nieuwe verdienmodellen kunnen ook vanuit betrokkenheid ontstaan; mogelijk in vormen waar nu nog geen kijk op is. Wanneer de journalist zijn behoefte aan integriteit en betrouwbaarheid en zijn mogelijkheid tot ontsluiten en doorsluizen van informatie  koppelt aan het bewaken van de mensenrechten en internationale verdragen ontstaat er een ruggengraat in de samenleving waardoor groepen niet meer worden uitgespeeld kunnen worden tegen elkaar, de democratie  is van ons allemaal.

Zoals de Noorse  premier Jens Stoltenberg zei vorige week: “Het enige antwoord op de aanslag en moorden door rechtsextremist Breivik is meer democratie.”
Aanslagen worden er  nu ook in Nederland gepleegd, onttrokken aan het oog van de openbaarheid. Onder onze neus zijn er gehandicapten en asielzoekers die in alle eenzaamheid uit wanhoop zelfmoord plegen, omdat hun rechten met voeten getreden worden. Deze mensen vragen niet onterecht om geld of zorg. Zij doen een appèl op een recht dat wij hebben vastgelegd, maar dat hen toch op een geraffineerde manier wordt onthouden. Een overheid die elke medemens met inzet van propaganda en juridische muren tot een te verwaarlozen product terug brengt, is in oorlog met een samenleving die gebaseerd hoort te zijn op menselijke waarden en normen. Betrokkenheid op basis van waarden en normen  geeft richting aan de samenwerking en bijgevolg een gevoel van zingeving.  Het hongerige keffende hondje krijgt dan eindelijk voer en kan weer uitgroeien tot flinke waakhond. De toekomst van de journalistiek, de vormgeving, verdienmodellen en de inhoud zijn en blijven allemaal afhankelijk van de band met de samenleving. Hoe eerder een journalist beseft waar diens taak ligt, hoe beter het is voor beide. Een journalist die al dertig jaar in het vak zit en niet zelf uitgezocht heeft wat Twitter is, moet niet op cursus maar naar huis.

  1. http://www.denieuwereporter.nl/2011/03/als-de-pers-geen-waakhond-van-de-eu-is-wie-dan-wel/#more-15979
  2. http://www.ivir.nl/publicaties/dommering/De_rol_van_een_journalist_in_de_democratie.pdf
  3. http://www.shirky.com/weblog/2009/03/newspapers-and-thinking-the-unthinkable/
  4. is free news really worth the price? http://www.nytimes.com/2009/06/27/world/europe/27iht-letter.html?_r=3&ref=world&pagewanted=all
  5. http://www.depers.nl/binnenland/196727/Rechters-gefrustreerd-door-RvS.html
  6. http://omroep.vara.nl/De-Onrendabelen.5701.0.    html
  7. http://streetfightmag.com/2011/07/25/the-journalist-and-the-salesperson/
  8. http://www.nvj.nl/ethiek/code-voor-de-journalistiek
  9. http://dodebomen.nl/2011/07/25/hyperlocal-bezint-commercieel-eer-ge-redactioneel-begint/#.Ti2iBm8uf28.tweet
  10. http://www.depers.nl/wetenschap/47287/Journalisten-zijn-net-zombies.html
  11. http://nl.wikipedia.org/wiki/Rechten_van_de_mens
  12. http://nl.wikipedia.org/wiki/Code_goed_openbaar_bestuur
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...
Share